GENEZA:
Premiera w teatrze – 16 marca 1901 roku. Pierwsze wydanie – kwiecień 1901 roku.
CZAS I MIEJSCE AKCJI:
Akcja rozgrywa się w roku 1900.
STRESZCZENIE:
AKT I
Rozpoczyna się opisem dekoracji. Izba wybielona z okrągłym stołem na środku i sutą zastawą. W kącie biurko zarzucone stertą papierów. Niedaleko drzwi umieszczona jest skrzynia wiejska, malowana w kwiatki. Nad drzwiami obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej, a nad drzwiami alkierza obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Na belkach stropu Słowo Boże i rok budowy.
RZECZ DZIEJE SIĘ W ROKU TYSIĄC DZIEWIĘCSETNYM
Scena 1 (Czepiec, Dziennikarz)
Czepiec rozmawia z Dziennikarzem i z ciekawością pyta o sytuację polityczną na świecie. Twierdzi, że ludzie we wsi z gazet dowiadują się o wszystkich ważnych wydarzeniach i udaje, że jego wiedza polityczna wcale nie odbiega od wiedzy ludzi z miasta. Gdy Dziennikarz odmawia i uzasadnia swoją odmowę znudzeniem i chęcią odpoczęcia Czepiec irytuje się i zarzuca Dziennikarzowi, iż ten wyśmiewa chłopów i uważa za ciemnych. Dziennikarz odpowiada, że szuka na wsi spokoju, ciszy i ucieczki od polityki. Czepiec przypomina, iż nawet Głowacki wywodził się z chłopów.
Scena II (Zosia, Dziennikarz)
Dziennikarz przygląda się pięknej Zosi. W rozmowie z nią wypytuje o powód jej smutku. Dziewczyna uważa, że mężczyzna próbuje ją uwieśc.
Scena III (Radczyni, Haneczka, Zosia)
Zosia i Hania są jedynymi osobami, które nie uczestniczą aktywnie w tańcach. Ciotka odradza im taniec z dróżbą twierdząc, że to nie towarzystwo dla tak młodych panienek i radzi aby dziewczyny bawiły się wspólnie. Zosi i Hani udaje się w końcu przekonac ciotkę i odchodzą.
Scena IV (Radczyni, Klimina)
Klimina jest wdową po wójcie. Kobiety przyglądają się synowi Radczyni, który podobnie jak ona pochodzi z Krakowa. Klimina stwierdza, że jej zdaniem mężczyźni z miasta obawiają się znajomości z pannami ze wsi podobnie jak syn Radczyni.
Scena V (Zosia, Kasper)
Zosia prosi jednego z dróżby do tańca. Mężczyzna zwierza się, że usiłują zeswatac go z Kasią. Dowiadujemy się także, że Zosia podoba się bardziej Kasprowi, ponieważ jej talia jest węższa, co niewątpliwie ma ogromne znaczenie przy wyborze partnerki życiowej.
Scena VI (Haneczka, Jasiek)
Haneczka prosi do tańca Jasia. Młodzi chętnie rozmawiają i cieszą się swoim towarzystwem.
Scena VII (Radczyni, Klimina)
Radczyni rozmawia z Kliminą i z udawanym zaciekawieniem pyta o żniwa.
Scena VIII (Ksiądz i Młoda Para)
Ksiądz jest szczęśliwy, iż został zaproszony na wesele pomimo swojego chłopskiego pochodzenia. Pan Młody dobrze życzy księdzu i ma nadzieję, że ten szybko awansuje. Panna młoda jako chłopka niestety niewiele rozumie z tej rozmowy, czego nawet nie próbuje ukrywac.
Scena IX (Para Młoda)
Pan Młody cały czas zapewnia żonę o swoich gorących uczuciach, jakimi ją darzy. Kobieta jest już znudzona tym tematem i woli tańczyc zamiast rozmawiac. Mąż oczekuje od żony zapewnień o miłości, niestety nie potrafi porozumiec się z nią w tej kwestii.
Scena X (Poeta, Maryna)
Poeta żali się dziewczynie, że chciałby, aby pokochała go jakaś dziewczyna ze wsi. Maryna stwierdza, że ona sama jest zimna i nie potrafi kochac. Poeta z kolei stwierdza,że zawsze jego miłośc była sztuką dla sztuki.
Scena XI (Ksiądz, Para Młoda)
Ksiądz przestrzega niedoświadczoną dziewczynę, że miłośc nie zawsze jest taka gorąca, mąż teraz bardzo ją kocha, ale jeżeli nie będą dbali o uczucie w przyszłości mogą się rozczarowac. Panna Młoda nie grzesząca wielkim intelektem stwierdza, że jeżeli mąż kiedyś by ją zdradził to załatwi sprawę po swojemu i pozbawi hipotetyczną kochankę męża włosów na głowie. Pan Młody nie znając dotychczas takich praktyk jest zadowolony i odbiera to jako wyznanie miłości.
Scena XII (Para Młoda)
Pan Młody dalej zachwyca się urodą żony. Oczekuje od niej zapewnień o jej miłości. Żona jednak narzeka tylko na za ciasne buty, ale nie chce ich zdjąc, ponieważ na weselu trzeba byc w butach.
Scena 13 (Ksiądz, Pan Młody)
Ksiądz nie zgadza się z Panem Młodym, uważa że nie każdy może sięgnąc po szczęście jakie jest przed nim.
Scena 14 (Radczyni, Maryna)
Maryna opowiada Radczyni o swoim tańcu z Czepcem. Ta jednak sceptycznie podchodzi do zachwytu Maryny.
Scena 15 (Maryna, Poeta)
Poeta uważa, że Maryna także tęskni za miłością i pyta czy jej serce już do kogoś należy. Mężczyzna twierdzi, że „pani pamięta, jaka komu etykieta przylepiona i przypięta”. Dziewczyna żałuje uczuc, które tak się do siebie garną.
Scena 16 (Zosia, Haneczka)
Zosia zwierza się, iż chciałaby pokochac kogoś bardzo mocno. Haneczka gasi zapał koleżanki. Uważa, że w życiu zanim dozna się szczęścia trzeba wiele wycierpiec. Zosia mówi, że gdyby była Fortuną oszczędziłaby ludziom takiej kolei rzeczy i dalej będzie marzyc o miłości, której tak pragnie.
Scena 17 (Pan Młody, Żyd)
Żyd mimo życzliwego powitania przez Pana Młodego uważa, iż nie są oni przyjaciólmi. Mężczyźni rozmawiają o córce Żyda, Racheli. Pan Młody pyta kiedy kobieta zjawi się, ponieważ chciałby z nią porozmawiac. Żyd chwali córkę za jej inteligencję, opowiada o wizycie córki w operze w Wiedniu i o tym, że spina włosy niczym kobiety z obrazów Botticellego. Twierdzi, że córka, jako osoba inteligentna obserwuje panów bawiących się na weselu.
Scena 18 (Pan, Młody, Żyd, Rachel)
Rachel wita się z Panem Młodym „Bon soir”. Żyd mówi, że córka w przeciwieństwie do Pana Młodego nie wstydzi się go. Pan Młody zaprasza Rachel do zabawy.
Scena 19 (Pan Młody, Rachel)
Rachel jest zachwycona tańczącymi. Twierdzi, że Pan powinien umieścic to wydarzenie w poezji. Ten jednak twierdzi, że odpoczywa na wsi i czuje się tu bardzo dobrze, dlatego chce życ jak reszta wieśniaków.
Scena 20 (Pan Młody, Rachel, Poeta)
Poeta przekazuje Panu Młodemu, iż żona go woła.
Scena 21 (Rachel, Poeta)
Poeta zachwyca się Rachelą i każdym słowem, jakie wypowiada. Zapytana czy chciałaby zaznac miłości odpowiada, że wtedy nie miałaby o czym marzyc.
Scena 22 (Radczyni, Pan Młody)
Pan Młody nie kryje przed kobietą swojej radości. Radczyni jako kobieta zrównoważona i ceniąca sobie umiar w okazywaniu uczuc przestrzega go przed nadmiernym poddaniem się emocjom, ponieważ bywają one zgubne i Pan może się „utopic”. Ten jednak nie zważa na jej słowa.
Scena 23 (Pan Młody, Poeta)
Pan Młody chciałby opisac historię swojej miłości do żony za pomocą poezji. Poeta odpowiada „To ciekawe, że, co my rozumiemy przez prozę, przetapia się na dźwięk, rymy i że potem z tego idą dymy po całej literaturze.” Poeta rozważa także ubranie w poezję umierającego na stosie człowieka, któremu na głowę włożono wieniec z róż i uważa, że taki tekst odniósłby furorę.
Scena 24 (Poeta, Gospodarz)
Poeta z podziwem patrzy na bawiący się lud. Muzyka rozbudza w nim chęc kochania. Gospodarz uważa że w każdej warstwie społecznej znajdzie się ktoś waleczny i godny podziwu, ale jeżeli wywodzi się z chłopów, panowie podziwiają go tym bardziej. Kończy swoją wypowiedź słowami „chłop potęga jest i basta”.
Scena 25 (Poeta, Gospodarz, Czepiec, Ojciec)
Gospodarz zwraca uwagę na znaczną ilośc gości z miasta. Ojciec hamuje zachwyt przypominając, że ludnośc z miasta gardzi już starymi rozrywkami i szuka nowych doznań w postaci odpoczynku na wsi. Czepiec twierdzi, że „z miastowymi to dziś krucho; ino na wsi jesce dusa, co się z fantazyją rusa.” Chwali się jak pewnego dnia pobił Żyda. Radzi Poecie poślubienie wiejskiej kobiety, ponieważ mało z nią problemów, a potrafi dac szczęście mężczyźnie.
Scena 26 (Ojciec, Dziad)
Dziad wspomina czasy, kiedy panowie walczyli z chłopami, mordowali się wzajemnie, a teraz jak gdyby nigdy nic bawią się wspólnie na weselu.
Scena 27 (Dziad, Żyd)
Żyd rozmawia z Dziadem, który podziwia sposób w jaki Pan Młody przywitał chłopów. Żyd jednak twierdzi, że to tylko pozory.
Scena 28 (Żyd, Ksiądz)
Żyd z duchownym obserwują bójkę Czepca z Makiem. Mosiek postanawia nie upominac się o zapłatę za wódkę w tej chwili, ponieważ jak mówi boi się zadzierac z pijanymi chamami.
Scena 29 (Żyd, Ksiądz, Czepiec)
Bójka się kończy. Żyd przypomina Czepcowi o długu. Ten reaguje impulsywnie. Ksiądz usiłuje uspokoic mężczyzn, jednak kiedy słyszy, że nie dostanie z tego powodu zapłaty za wynajem karczmy, nakazuje Czepcowi zapłacic za wódkę.
Scena 30 (Pan Młody, Gospodarz)
Pan Młody ubolewa nad faktem, iż goście kłocą się. Gospodarz twierdzi, że temperamentni...
